Vergi ödəyicilərinin uçotu (VÖEN qeydiyyatı)
Azərbaycan Respublikasında sahibkarlıq fəaliyyətinin qanuni əsaslarla həyata keçirilməsi yalnız iqtisadi münasibətlərin deyil, həm də vergi hüququnun tələblərinə riayət olunmasını zəruri edir. Bu baxımdan vergi ödəyicisinin vergi orqanında uçota alınması və ona Vergi Ödəyicisinin Eyniləşdirmə Nömrəsinin (VÖEN) verilməsi sahibkarlıq fəaliyyətinin hüquqi əsasını təşkil edən ilkin prosedurlardan biridir. Qanunvericilik bu prosesi sadəcə inzibati qeydiyyat kimi deyil, dövlətlə vergi ödəyicisi arasında vergi hüquq münasibətlərinin yaranmasına səbəb olan hüquqi fakt kimi qiymətləndirir.
Sahibkarlıq fəaliyyətinin hüquqi başlanğıcı – vergi uçotu institutunun mahiyyəti və tətbiq dairəsi
Vergi Məcəlləsinin 33-cü maddəsi məhz vergi ödəyicilərinin uçotu institutunu tənzimləyir və müəyyən edir ki, hansı şəxslər vergi uçotuna alınmalıdır, onlar hansı vergi orqanında qeydiyyata düşür, filial və nümayəndəliklərin uçotu necə aparılır, hansı hallarda ayrıca VÖEN verilir və vergi uçotunun dəyişdirilməsi hansı qaydada həyata keçirilir. Bu maddə yalnız yeni sahibkarlıq fəaliyyətinə başlayan şəxslər üçün deyil, həmçinin hüquqi şəxslər, iri müəssisələr, xarici şirkətlər və onların Azərbaycan Respublikasındakı struktur bölmələri üçün də fundamental əhəmiyyət daşıyır.
Praktikada bir çox hallarda VÖEN yalnız bank hesabı açmaq və ya müqavilə bağlamaq üçün tələb olunan texniki rekvizit kimi qəbul edilir. Halbuki hüquqi baxımdan VÖEN bundan qat-qat geniş məna daşıyır. Vergi ödəyicisinin dövlət tərəfindən tanınması, onun vergi hüquq münasibətlərinin subyekti kimi müəyyən edilməsi, vergi öhdəliklərinin yaranması və gələcəkdə aparılacaq vergi inzibatçılığının əsasını məhz vergi uçotu təşkil edir. Başqa sözlə, VÖEN sahibkarlıq fəaliyyətinin “şəxsiyyət vəsiqəsi” olmaqla yanaşı, vergi nəzarətinin başlanğıc nöqtəsidir.
Kimlər vergi uçotuna alınmalıdır?
Vergi Məcəlləsinin 33.1-ci maddəsi vergi uçotuna alınmalı olan şəxslərin dairəsini kifayət qədər geniş müəyyən etmişdir. Burada diqqət çəkən əsas məqam ondan ibarətdir ki, qanun yalnız Azərbaycan Respublikasında yaradılmış hüquqi şəxsləri deyil, həm də müxtəlif statusa malik digər subyektləri vergi ödəyicisi kimi tanıyır və onların vergi uçotuna alınmasını məcburi hesab edir.
İlk növbədə hüquqi şəxslər vergi uçotuna alınırlar. Onların uçotu dövlət qeydiyyatı haqqında sənədlərdə göstərilən hüquqi ünvan üzrə aparılır. Burada “hüquqi ünvan” anlayışı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki məhz həmin ünvan vergi orqanı ilə hüquqi şəxsin bütün rəsmi münasibətlərində əsas ünvan hesab olunur. Vergi bildirişləri, rəsmi sorğular, inzibati sənədlər və digər hüquqi yazışmalar qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş hallarda bu ünvana göndərilir. Buna görə də hüquqi şəxsin dövlət qeydiyyatı zamanı göstərdiyi hüquqi ünvanın düzgün və aktual olması yalnız formal tələb deyil, hüquqi məsuliyyət yaradan haldır.
Vergi uçotuna alınmalı olan növbəti kateqoriya Azərbaycan mənbəyindən gəlir əldə edən və həmin gəlirdən ödəmə yerində vergi tutulmayan qeyri-rezident şəxslərdir. Beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin genişlənməsi nəticəsində xarici şəxslərin Azərbaycan ərazisində gəlir əldə etməsi halları artdığından qanunverici bu kateqoriyanı da ayrıca nəzərə almışdır. Məqsəd ondan ibarətdir ki, Azərbaycan Respublikasında vergitutma hüququ yaranan bütün gəlirlər dövlət nəzarətindən kənarda qalmasın.
Bundan əlavə, qanun fərdi sahibkarların da vergi uçotuna alınmasını məcburi hesab edir. Hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti həyata keçirən fiziki şəxs yaşadığı yer üzrə vergi orqanında uçota alınır. Burada diqqət yetirilməli olan mühüm hüquqi məqam ondan ibarətdir ki, fərdi sahibkar üçün əsas meyar fəaliyyət yerinin deyil, yaşayış yerinin yerləşdiyi vergi orqanıdır. Başqa sözlə, sahibkar fəaliyyətini ölkənin müxtəlif şəhər və rayonlarında həyata keçirsə belə, ilkin vergi uçotu onun yaşayış ünvanı üzrə aparılır.
Vergi Məcəlləsi xüsusi notariuslar və xüsusi icra məmurlarını da ayrıca qeyd etmişdir. Bu şəxslər də fəaliyyət göstərdikləri yer üzrə vergi uçotuna alınırlar. Qanunvericinin bu şəxsləri ayrıca göstərməsi təsadüfi deyil. Çünki onların fəaliyyəti sahibkarlıq fəaliyyətindən fərqli hüquqi statusa malik olsa da, əldə etdikləri gəlirlər vergi münasibətlərinin predmetini təşkil edir.
Beləliklə, 33.1-ci maddə göstərir ki, vergi uçotu yalnız kommersiya fəaliyyəti ilə məşğul olan şirkətlərin qeydiyyatı ilə məhdudlaşmır. Vergi hüquq münasibətlərinə daxil olan müxtəlif statuslu şəxslərin hər biri qanunda müəyyən edilmiş qaydada vergi orqanında uçota alınmalıdır.
01
Vergi uçotunun məqsədi yalnız VÖEN vermək deyil
Vergi Məcəlləsinin 33.1-ci maddəsinin ilk cümləsi göstərir ki, vergi ödəyicilərinin uçota alınmasının əsas məqsədi vergi nəzarətinin həyata keçirilməsini təmin etməkdir. Bu ifadə ilk baxışdan sadə görünsə də, əslində maddənin bütün fəlsəfəsini müəyyən edir.
Vergi orqanı vergi ödəyicisini uçota almaqla yalnız ona nömrə təqdim etmir. Bununla dövlət vergi ödəyicisinin fəaliyyətini qanunvericilik çərçivəsində izləmək, onun vergi öhdəliklərini müəyyən etmək, bəyannamələrinin təqdim edilməsini təmin etmək, vergilərin hesablanmasına və ödənilməsinə nəzarət etmək, həmçinin vergi hüquq münasibətlərində onun hüquq və vəzifələrini müəyyənləşdirmək imkanını əldə edir.
Vergi uçotu buna görə də vergi inzibatçılığının əsas mexanizmlərindən biri hesab olunur. Uçot olmadan vergi nəzarətinin həyata keçirilməsi, vergi öhdəliklərinin düzgün müəyyən edilməsi və büdcə daxilolmalarının təmin olunması mümkün olmazdı.
Bu səbəbdən qanunverici vergi uçotunu sahibkarlıq fəaliyyətinin ayrılmaz elementi kimi qəbul etmiş və Vergi Məcəlləsinin ayrıca maddəsi ilə tənzimləmişdir.
02
Yenidən uçota alınma və uçotdan çıxarılma
33.2-ci maddə yalnız filialların uçotunu deyil, həm də onların yenidən uçota alınması və uçotdan çıxarılması qaydasını nəzərdə tutur.
Qanun göstərir ki, filialın, nümayəndəliyin və ya digər təsərrüfat obyektinin yenidən uçota alınması və ya uçotdan çıxarılması müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi qaydada həyata keçirilir və bu barədə vergi ödəyicisinə müvafiq arayış təqdim olunur.
Bu norma praktik baxımdan xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki sahibkarlıq fəaliyyəti dövründə filialın ünvanı dəyişə, fəaliyyəti dayandırıla, yeni inzibati əraziyə köçürülə və ya tamamilə ləğv oluna bilər. Belə dəyişikliklər vergi uçotunda da öz əksini tapmalıdır. Əks halda vergi inzibatçılığı faktiki vəziyyətə uyğun aparıla bilməz.
Yenidən uçota alınma yeni VÖEN verilməsi anlamına gəlmir. Burada məqsəd vergi ödəyicisinin fəaliyyəti ilə bağlı məlumatların aktual vəziyyətə uyğunlaşdırılması və aidiyyəti vergi orqanının dəyişdirilməsi hallarında uçotun düzgün aparılmasını təmin etməkdir.
03
Dövlət qeydiyyatı ilə vergi uçotu arasında hüquqi əlaqə
Vergi Məcəlləsinin 33.1-ci maddəsində diqqət çəkən digər mühüm müddəa hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı ilə vergi uçotunun qarşılıqlı əlaqəsidir.
Qanuna əsasən kommersiya hüquqi şəxsləri, publik hüquqi şəxslər, eləcə də xarici kommersiya hüquqi şəxslərinin Azərbaycan Respublikasındakı filial və nümayəndəlikləri dövlət qeydiyyatına alındıqları anda onlara Vergi Ödəyicisinin Eyniləşdirmə Nömrəsi verilir və həmin andan onlar vergi uçotuna alınmış hesab edilirlər.
Bu norma mühüm hüquqi nəticə yaradır. Çünki belə hallarda hüquqi şəxsin ayrıca vergi orqanına müraciət etməsinə ehtiyac qalmır. Dövlət qeydiyyatını həyata keçirən orqan tərəfindən aparılmış qeydiyyat eyni zamanda vergi uçotunun da yaranmasına səbəb olur.
Başqa sözlə, hüquqi şəxs üçün dövlət qeydiyyatı haqqında şəhadətnamə yalnız hüquqi şəxsin yaradılmasını təsdiq edən sənəd deyil. Vergi Məcəlləsinin məqsədləri baxımından həmin sənəd eyni zamanda vergi uçotuna alınmanı təsdiq edən hüquqi sənəd hesab edilir.
Bu mexanizm “bir pəncərə” prinsipinin tətbiqinin nəticəsidir və sahibkarlıq fəaliyyətinin başlanmasını xeyli sadələşdirir.
Filial və nümayəndəliklərin vergi uçotu
Vergi Məcəlləsinin 33.2-ci maddəsi hüquqi şəxsin özündən fərqli olaraq onun struktur bölmələrinin vergi uçotunu tənzimləyir.
Qanun müəyyən edir ki, vergi ödəyicisinin filialı, nümayəndəliyi və ya digər təsərrüfat subyekti (obyekti) olduqda, vergi ödəyicisi yalnız özünün yerləşdiyi yer üzrə deyil, həmin struktur bölmələrinin yerləşdiyi ünvan üzrə də vergi uçotuna alınmalıdır.
Bu norma iri müəssisələrin fəaliyyətində xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Məsələn, hüquqi şəxsin baş ofisi Bakı şəhərində yerləşə, lakin onun Gəncə, Sumqayıt, Lənkəran və digər şəhərlərdə filialları fəaliyyət göstərə bilər. Belə hallarda hər bir filialın yerləşdiyi ərazi üzrə vergi inzibatçılığı həyata keçirilə bilməsi üçün qanun onların ayrıca uçota alınmasını nəzərdə tutur.
Burada məqsəd yeni hüquqi şəxs yaratmaq deyil. Filial hüquqi şəxsdən ayrı müstəqil subyekt hesab olunmur.
Lakin vergi inzibatçılığı baxımından onun fəaliyyətinin ayrıca izlənilməsi zərurəti yarandığından qanunverici ayrıca uçot institutunu tətbiq etmişdir.
Hüquqi şəxslərin struktur bölmələri üçün ayrıca VÖEN verilməsi
Vergi Məcəlləsinin 33.2-ci maddəsinin sonuncu hissəsində qanunverici sahibkarlıq fəaliyyəti həyata keçirən hüquqi şəxslərin Vergi Məcəlləsinin 13.2.39.3-cü maddəsində göstərilən filiallarının, struktur bölmələrinin və digər ayrıca bölmələrinin, eləcə də qeyri-rezidentlərin Azərbaycan Respublikasında qanunvericiliyə uyğun yaradılmış filial və daimi nümayəndəliklərinin ayrıca uçota alınmasını və onlara ayrıca VÖEN verilməsini nəzərdə tutur.
Bu müddəa göstərir ki, bəzi hallarda qanunvericilik yalnız ayrıca uçotu deyil, həm də ayrıca vergi identifikasiyasını zəruri hesab edir. Bunun məqsədi iri şirkətlərin çoxsaylı struktur bölmələrinin fəaliyyətinin daha dəqiq uçotunu aparmaq, onların vergi öhdəliklərini ayrıca izləmək və vergi inzibatçılığını daha səmərəli təşkil etməkdir.
Beləliklə, Vergi Məcəlləsinin 33.1 və 33.2-ci maddələri vergi ödəyicilərinin uçotu institutunun əsas hüquqi çərçivəsini müəyyən edir. Bu normalar vergi uçotunun məqsədini, uçota alınmalı olan şəxslərin dairəsini, dövlət qeydiyyatı ilə vergi uçotu arasındakı hüquqi əlaqəni, filial və nümayəndəliklərin ayrıca uçotunu, yenidən uçota alınma prosedurunu və bəzi struktur bölmələri üçün ayrıca VÖEN verilməsi mexanizmini tənzimləyərək vergi inzibatçılığının əsasını formalaşdırır.