Rüblük vergi hesabatı (bəyannamələri): Kimlər təqdim etməlidir, təqdimetmə müddətləri və gecikmənin hüquqi nəticələri

Vergi öhdəliklərinin vaxtında və qanunvericiliyin tələblərinə uyğun şəkildə yerinə yetirilməsi hər bir vergi ödəyicisinin əsas vəzifələrindən biridir. Sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki və hüquqi şəxslər yalnız vergiləri ödəməklə kifayətlənməməli, eyni zamanda qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş hesabatları da müəyyən edilmiş müddətlərdə təqdim etməlidirlər.

Azərbaycan Respublikasında vergi hesabatlarının bir hissəsi rüblük qaydada təqdim olunur. Rüblük vergi bəyannamələrinin vaxtında təqdim edilməməsi maliyyə sanksiyalarının tətbiqinə, əlavə inzibati problemlərə və vergi orqanı ilə münasibətlərdə çətinliklərin yaranmasına səbəb ola bilər.

Bu məqalədə rüblük vergi bəyannamələrinin mahiyyəti, hüquqi əsası, kimlərin bu hesabatları təqdim etməli olduğu, təqdimetmə müddətləri, təqdim edilmə üsulları və vergi ödəyicilərinin ən çox yol verdiyi səhvlər ətraflı izah edilir.

Rüblük vergi bəyannamələri nədir?

Rüblük vergi bəyannamələri vergi ödəyicisinin müəyyən hesabat dövrü ərzində həyata keçirdiyi maliyyə və təsərrüfat əməliyyatlarının vergi orqanına rəsmi qaydada təqdim edilməsini təmin edən hesabat sənədləridir.

Bir təqvim ili dörd rübdən ibarətdir:
I rüb – yanvar, fevral, mart;
II rüb – aprel, may, iyun;
III rüb – iyul, avqust, sentyabr;
IV rüb – oktyabr, noyabr, dekabr.
Hər rüb üzrə qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş bəyannamələr müəyyən edilmiş müddətlərdə Dövlət Vergi Xidmətinə elektron qaydada təqdim edilir.
Rüblük hesabatların məqsədi vergi ödəyicisinin fəaliyyətinin şəffaflığını təmin etmək, vergi öhdəliklərinin düzgün hesablanmasına nəzarət etmək və dövlət büdcəsinə daxilolmaların uçotunu aparmaqdır.

Rüblük hesabatların hüquqi əsası

Rüblük vergi bəyannamələrinin təqdim edilməsi Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi ilə tənzimlənir.

Vergi Məcəlləsinə əsasən vergi ödəyiciləri öz fəaliyyətləri ilə bağlı qanunvericilikdə müəyyən edilmiş hesabatları müəyyən edilmiş forma və müddətlərdə vergi orqanına təqdim etməyə borcludurlar.
Vergi hesabatlarının vaxtında təqdim olunması vergi ödəyicisinin əsas hüquqi öhdəliklərindən biridir. Hesabatların təqdim edilməməsi və ya gec təqdim olunması qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş maliyyə məsuliyyətinin yaranmasına səbəb ola bilər.

Vergi orqanı təqdim olunan məlumatlar əsasında vergi öhdəliklərini, hesablaşmaları və digər vergi göstəricilərini yoxlayır. Buna görə də hesabatlarda təqdim edilən məlumatların tam, düzgün və reallığı əks etdirməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Kimlər rüblük vergi bəyannamələri təqdim etməlidir?

Rüblük hesabat vermək öhdəliyi bütün vergi ödəyicilərinə eyni qaydada şamil edilmir. Təqdim olunacaq bəyannamələrin növü vergi ödəyicisinin fəaliyyət istiqamətindən, tətbiq etdiyi vergi rejimindən və vergi uçotundan asılı olaraq müəyyən edilir.

Rüblük vergi hesabatları aşağıdakı vergi ödəyiciləri üçün aktual ola bilər:
– hüquqi şəxslər;
– fərdi sahibkarlar;
– mənfəət vergisi ödəyiciləri;
– gəlir vergisi ödəyicisi olan sahibkarlar;
– ödəmə mənbəyində vergi tutan şəxslər;
– qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş digər vergi ödəyiciləri.

Hər bir sahibkarın təqdim etməli olduğu hesabatlar fərqli ola bilər. Buna görə də fəaliyyətə başlamazdan və ya hesabat dövrü başa çatdıqdan sonra hansı bəyannamələrin təqdim edilməli olduğu əvvəlcədən dəqiqləşdirilməlidir.

Yanlış hesabat təqdim edilməsi və ya təqdim edilməli olan hesabatın unudulması sonradan maliyyə sanksiyalarına səbəb ola bilər.

Hansı vergi bəyannamələri rüblük təqdim olunur?

Vergi ödəyicisinin fəaliyyətindən asılı olaraq müxtəlif növ rüblük vergi bəyannamələri təqdim edilə bilər.
Bunlara, əsasən, aşağıdakılar daxildir:
– Əlavə dəyər vergisi (ƏDV) ilə bağlı qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş hesabatlar;
– Sadələşdirilmiş vergi ödəyicilərinin təqdim etdiyi rüblük bəyannamələr;
– Ödəmə mənbəyində tutulan vergilərlə bağlı hesabatlar;
– Yol vergisi üzrə qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş hesabatlar;
– Aksiz və digər xüsusi vergi növləri üzrə təqdim olunan hesabatlar.

Qeyd edilməlidir ki, hər bir vergi ödəyicisi bütün bu bəyannamələri təqdim etmir. Hansı hesabatların təqdim edilməli olması vergi ödəyicisinin hüquqi statusundan, vergi uçotundan və fəaliyyət növündən asılı olaraq müəyyən edilir.

Bu səbəbdən hesabat hazırlanmazdan əvvəl vergi öhdəliklərinin düzgün təhlil edilməsi vacibdir.

Rüblük hesabatların təqdim edilmə müddətləri

Vergi qanunvericiliyində hər bir hesabat növü üzrə təqdimetmə müddətləri müəyyən edilmişdir və vergi ödəyiciləri həmin müddətlərə ciddi riayət etməlidirlər. Hesabat rübündən sonrakı ayın 20-dək (20/IV, 20/VII, 20/X, 20/I).

Hesabatların son günə saxlanılması tövsiyə edilmir. Elektron sistemdə texniki yüklənmə, internet bağlantısı, elektron imzanın işləməməsi və ya digər texniki səbəblər təqdimetmənin gecikməsinə səbəb ola bilər.

Hesabatların vaxtından əvvəl hazırlanması və təqdim olunması həm riskləri azaldır, həm də mümkün səhvlərin əvvəlcədən aradan qaldırılmasına imkan yaradır.

Vergi ödəyicilərinin hesabat təqvimini əvvəlcədən planlaşdırmaları və hər rüb üzrə təqdim edilməli sənədləri nəzarətdə saxlamaları tövsiyə olunur.

Rüblük hesabatların təqdim edilmə üsulları

Hazırda vergi hesabatlarının təqdim edilməsi əsasən elektron formada həyata keçirilir.

Elektron təqdimetmə üsulu vergi ödəyicilərinə aşağıdakı üstünlükləri təmin edir:
– sənədlərin operativ göndərilməsi;
– təqdim edilmə tarixinin sistem tərəfindən qeydə alınması;
– kağız sənəd dövriyyəsinin azalması;
– təqdim edilmiş hesabatların elektron arxivdə saxlanılması;
– dövlət orqanları ilə daha sürətli və təhlükəsiz məlumat mübadiləsi.

Elektron hesabat təqdim edilərkən məlumatların düzgün daxil edilməsi, bütün göstəricilərin dəqiq yoxlanılması və təsdiq edilməzdən əvvəl son nəzarətin aparılması vacibdir.
Hesabat təqdim edildikdən sonra sistem tərəfindən onun qəbul olunması barədə müvafiq təsdiq əldə edilməlidir.

Vergi ödəyicilərinin ən çox yol verdiyi səhvlər

Praktikada vergi ödəyicilərinin rüblük hesabatlarla bağlı yol verdiyi bəzi səhvlər sonradan əlavə maliyyə və vaxt itkisinə səbəb olur.

Ən çox rast gəlinən hallara aşağıdakılar daxildir:
– hesabatın son günə saxlanılması;
– hesabatın ümumiyyətlə təqdim edilməməsi;
– yanlış vergi növü üzrə bəyannamənin hazırlanması;
– gəlir və xərclərin düzgün uçota alınmaması;
– rəqəmlərin səhv daxil edilməsi;
– elektron imza ilə bağlı texniki problemlərin əvvəlcədən yoxlanılmaması;
– təqdim edilmiş hesabatın qəbul statusunun yoxlanılmaması.

Bu səhvlərin qarşısını almaq üçün hesabatların peşəkar şəkildə hazırlanması, təqdim edilməzdən əvvəl yoxlanılması və qanunvericilikdə baş verən dəyişikliklərin mütəmadi izlənilməsi tövsiyə olunur.
Vaxtında və düzgün təqdim edilmiş vergi bəyannamələri vergi ödəyicisinin qanunvericiliyə uyğun fəaliyyət göstərdiyini təsdiq etməklə yanaşı, gələcəkdə yarana biləcək maliyyə sanksiyalarının və hüquqi mübahisələrin qarşısının alınmasına da xidmət edir.

Əgər rüblük vergi bəyannamələrinin hazırlanması və təqdim edilməsi ilə bağlı peşəkar dəstəyə ehtiyacınız varsa, e-voen.az vasitəsilə müraciət edərək hesabatlarınızın qanunvericiliyin tələblərinə uyğun hazırlanması və elektron qaydada təqdim olunması xidmətindən yararlana bilərsiniz.