Fiziki şəxslərin vergi uçotu, müraciət qaydası və vergi orqanının təşəbbüsü ilə uçota alınma – VÖEN AÇMAQ
Vergi ödəyicilərinin uçotuna dair ümumi prinsiplər müəyyən edildikdən sonra Vergi Məcəlləsinin 33.3–33.6-cı maddələri artıq vergi uçotunun praktik tətbiq mexanizmini tənzimləyir.
Bu normalar xüsusilə fərdi sahibkarlar, hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti göstərən fiziki şəxslər, xarici vətəndaşlar, vətəndaşlığı olmayan şəxslər, eləcə də ilk dəfə VÖEN almaq istəyən şəxslər üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Praktikada yol verilən bir çox səhvlər məhz bu maddələrin düzgün bilinməməsindən irəli gəlir.
Vergi Məcəlləsi burada yalnız müraciət prosedurunu müəyyən etmir. Qanunverici eyni zamanda vergi uçotuna alınmamanın qarşısını almaq üçün vergi orqanına bir sıra səlahiyyətlər verir və vergi ödəyicisinin hüquqi statusunun müəyyən edilməsində dövlətin aktiv rolunu təsbit edir.
Hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti göstərən fiziki şəxslərin vergi uçotu
Vergi Məcəlləsinin 33.3-cü maddəsində xüsusi olaraq vurğulanır ki, hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti həyata keçirən fiziki şəxs – başqa sözlə desək, fərdi sahibkar – vergi orqanında vergi ödəyicisi kimi uçota alınmalıdır. Bu tələb verginin faktiki olaraq ödənilib-ödənilməməsindən asılı deyil. Yəni qanun sahibkarlıq fəaliyyətinin mövcudluğunu əsas götürür və vergi öhdəliyinin yaranıb-yaranmamasını sonrakı mərhələdə qiymətləndirir.
Bu yanaşmanın hüquqi mahiyyəti ondan ibarətdir ki, vergi uçotu ilə vergi öhdəliyi eyni anlayışlar deyildir. Şəxs müəyyən dövr ərzində gəlir əldə etməyə və ya vergi ödəməyə borclu olmaya bilər, lakin buna baxmayaraq, sahibkarlıq fəaliyyəti həyata keçirdiyi üçün vergi orqanında uçota alınmalıdır. Vergi uçotu dövlətin həmin şəxsin sahibkarlıq fəaliyyətini hüquqi müstəvidə tanıması və gələcəkdə yaranacaq vergi münasibətlərini idarə etməsi üçün zəruri ilkin mərhələdir.
Bu norma xüsusilə fəaliyyətinin ilk aylarında gəlir əldə etməyən sahibkarlar üçün əhəmiyyətlidir. Bəzən belə yanlış təsəvvür formalaşır ki, yalnız gəlir əldə edildikdən sonra VÖEN açılmalıdır. Halbuki qanunvericilik tam əksini nəzərdə tutur. Sahibkarlıq fəaliyyətinə başlanılması vergi uçotu üçün əsasdır, gəlirin əldə olunması isə vergi öhdəliyinin yaranmasına təsir göstərən ayrıca hüquqi haldır.
Vergi uçotu üçün müraciət qaydası
Vergi Məcəlləsinin 33.4-cü maddəsi vergi uçotunun hansı qaydada həyata keçirildiyini müəyyən edir. Qanuna görə, vergi orqanında uçota alınmaq üçün vergi ödəyicisi tərəfindən müvafiq vergi orqanına ərizə təqdim edilməlidir.
Bu norma ilk baxışdan sadə görünə bilər. Lakin hüquqi baxımdan burada diqqət çəkən əsas məqam ondan ibarətdir ki, vergi uçotu avtomatik yaranmır. Qanunda ayrıca göstərilən hallar istisna olmaqla, vergi ödəyicisinin öz təşəbbüsü ilə müraciət etməsi əsas prinsip kimi qəbul edilir. Bununla qanunverici sahibkarlıq fəaliyyətinə başlayan şəxsin vergi münasibətlərinə könüllü və qanuni şəkildə daxil olmasını təmin etməyə çalışır.
Lakin bütün vergi ödəyiciləri üçün prosedur eyni deyildir. Kommersiya hüquqi şəxsləri, publik hüquqi şəxslər və xarici kommersiya hüquqi şəxslərinin filial və nümayəndəlikləri dövlət qeydiyyatı zamanı artıq vergi uçotuna alınmış hesab olunduqlarından, onlar üçün ayrıca ərizə təqdim edilməsi tələb olunmur. Digər hallarda isə vergi ödəyicisinin vergi orqanına müraciəti hüquqi prosedurun ayrılmaz hissəsidir.
Xarici vətəndaşlar və vətəndaşlığı olmayan şəxslərin vergi uçotu
Vergi Məcəlləsi sahibkarlıq fəaliyyəti ilə bağlı hüquq və vəzifələri yalnız Azərbaycan Respublikası vətəndaşları ilə məhdudlaşdırmır. Qanun açıq şəkildə müəyyən edir ki, hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti göstərmək istəyən əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər də vergi orqanlarında vergi ödəyicisi kimi uçota alınırlar.
Lakin onların vergi uçotu Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarından fərqli hüquqi əsas üzərində həyata keçirilir. Qanuna əsasən, bu şəxslərin uçota alınması müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən verilmiş sənəd əsasında aparılır. Bununla qanunverici vergi uçotunu miqrasiya və əmək qanunvericiliyi ilə əlaqələndirərək, əcnəbilərin sahibkarlıq fəaliyyətinin qanuni əsaslarla həyata keçirilməsini təmin edir.
Bu müddəa xarici investorların, beynəlxalq məsləhətçilərin, xarici mütəxəssislərin və digər əcnəbi sahibkarların Azərbaycan Respublikasında iqtisadi fəaliyyətə başlaması zamanı mühüm hüquqi əhəmiyyət daşıyır. Onların vergi uçotu yalnız vergi münasibətlərini deyil, eyni zamanda ölkədə qanuni sahibkarlıq fəaliyyətinin aparılmasını təsdiq edən əsas elementlərdən biri hesab olunur.
Fiziki şəxslərin vergi uçotu üçün ərizənin təqdim edilmə müddətləri
Vergi Məcəlləsi yalnız müraciətin edilməsini deyil, onun hansı müddətdə təqdim olunmalı olduğunu da müəyyən edir.
Əgər söhbət hüquqi şəxsin filial və ya nümayəndəliyindən gedirsə, həmin struktur bölməsi yaradıldıqdan sonra otuz gün müddətində vergi orqanına müraciət edilməlidir. Bu müddətin müəyyən edilməsində məqsəd fəaliyyətə başlayan yeni struktur bölməsinin uzun müddət vergi inzibatçılığından kənarda qalmasının qarşısını almaqdır.
Hüquqi şəxs yaratmadan sahibkarlıq fəaliyyəti həyata keçirən fiziki şəxslər isə fəaliyyətə başladıqları günədək vergi orqanına ərizə təqdim etməlidirlər. Bu norma sahibkarlıq fəaliyyətinin qanuni əsaslarla başlanmasını təmin edən əsas hüquqi mexanizmlərdən biridir. Başqa sözlə, əvvəlcə fəaliyyətə başlamaq, sonra isə VÖEN almaq qanunvericiliyin nəzərdə tutduğu ardıcıllıq deyildir.
Vergi Məcəlləsi daha bir mühüm kateqoriyanı da ayrıca nəzərə almışdır. Əgər fiziki şəxs ödəmə mənbəyində vergi tutulmayan və ya tutulması mümkün olmayan gəlirlər əldə edirsə, yaxud rezident fiziki şəxs Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda gəlir əldə edirsə, həmin şəxs vergi orqanına gəlir əldə etmək hüququ yarandığı gündən gec olmayaraq müraciət etməlidir. Bu müddəa beynəlxalq gəlirlərin vergiyə cəlb edilməsinin təmin olunmasına və vergi nəzarətinin tamlığının qorunmasına xidmət edir.
Vergi orqanının təşəbbüsü ilə vergi uçotuna alınma
Vergi Məcəlləsinin 33.5-ci maddəsi vergi inzibatçılığı baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edən müddəalardan biridir. Bu norma vergi ödəyicisinin passiv davranışı nəticəsində vergi uçotunun gecikməsinin qarşısını almaq məqsədi daşıyır.
Qanuna əsasən, vergi uçotuna alınmaq üçün ərizə təqdim etməli olan fiziki şəxs bu öhdəliyini yerinə yetirmədikdə, vergi orqanı onu öz təşəbbüsü ilə vergi uçotuna ala bilər. Bu zaman vergi orqanı əlində olan məlumatlara və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş əsaslara istinad edərək şəxsin vergi ödəyicisi statusunu müəyyən edir və onu uçota alır.
Bu hüquqi mexanizm göstərir ki, vergi uçotunun aparılması yalnız vergi ödəyicisinin iradəsindən asılı deyildir. Dövlət vergi nəzarətinin effektiv həyata keçirilməsi məqsədilə zəruri hallarda öz təşəbbüsü ilə də vergi uçotunu həyata keçirmək səlahiyyətinə malikdir.
Vergi orqanı şəxsi uçota aldıqdan sonra beş gün müddətində bu barədə ona rəsmi bildiriş göndərməlidir. Bildiriş vergi ödəyicisinin hüquqlarının təmin edilməsinə xidmət edir və onun vergi uçotuna alınmasından məlumatlı olmasını təmin edir. Beləliklə, qanun həm dövlətin nəzarət funksiyasını, həm də vergi ödəyicisinin məlumatlandırılması hüququnu eyni vaxtda qoruyur.
01
Fiziki şəxslərin vergi uçotunun aparılacağı yer müəyyən edilə bilmədikdə
Praktikada bəzən elə hallar yaranır ki, vergi ödəyicisinin hansı vergi orqanında uçota alınmalı olduğu barədə mübahisə və ya qeyri-müəyyənlik meydana çıxır. Bu, xüsusilə müxtəlif ünvanlarda fəaliyyət göstərən şəxslər, bir neçə yaşayış yeri olan fiziki şəxslər və ya mürəkkəb təşkilati struktura malik hüquqi şəxslərlə bağlı baş verə bilər.
Vergi Məcəlləsinin 33.6-cı maddəsi belə halların həlli üçün xüsusi hüquqi mexanizm müəyyən etmişdir. Maddəyə əsasən, vergi ödəyicisinin hansı vergi orqanında uçota alınmalı olduğunun müəyyən edilməsində çətinlik yarandıqda, təqdim edilmiş məlumatlar əsasında qərar yuxarı vergi orqanı tərəfindən qəbul edilir.
Bu norma vergi inzibatçılığında vahid yanaşmanın təmin edilməsinə və eyni məsələ üzrə müxtəlif vergi orqanlarının fərqli qərarlar qəbul etməsinin qarşısının alınmasına xidmət edir. Eyni zamanda, bu mexanizm vergi ödəyicisinin hüquqi müəyyənlik prinsipinin qorunmasına da təminat verir. Vergi ödəyicisi hansı vergi orqanına müraciət etməli olduğunu dəqiq bilmədiyi hallarda belə, qanun həmin qeyri-müəyyənliyin aradan qaldırılması üçün hüquqi prosedur müəyyən etmişdir.
Vergi Məcəlləsinin 33.3–33.6-cı maddələri birlikdə qiymətləndirildikdə aydın olur ki, qanunverici vergi uçotunu yalnız qeydiyyat proseduru kimi deyil, sahibkarlıq fəaliyyətinin qanuni əsaslarla başlanmasını, vergi nəzarətinin effektiv həyata keçirilməsini və vergi ödəyicisinin hüquqi statusunun müəyyən edilməsini təmin edən kompleks hüquqi institut kimi tənzimləmişdir. Bu normalar vergi inzibatçılığının praktiki əsasını formalaşdırmaqla yanaşı, dövlətlə sahibkar arasında yaranan hüquqi münasibətlərin başlanğıc nöqtəsini müəyyən edir.
02
Dövlət qeydiyyatını həyata keçirən orqanın vəzifəsi
Vergi Məcəlləsinin 33.4-cü maddəsində diqqət çəkən digər mühüm hüquqi mexanizm dövlət qeydiyyatını həyata keçirən orqanın üzərinə qoyulmuş vəzifədir.
Qanuna əsasən, dövlət qeydiyyatını aparan müvafiq icra hakimiyyəti orqanı hüquqi şəxsin qeydiyyatı zamanı qeydiyyat sənədləri ilə birlikdə vergi uçotuna alınmanı təsdiq edən sənədlərin də təqdim olunmasını təmin etməlidir.
Bu norma “bir pəncərə” prinsipinin hüquqi ifadəsidir. Məqsəd sahibkarın müxtəlif dövlət orqanlarına ayrı-ayrılıqda müraciət etməsinin qarşısını almaq və inzibati prosedurları maksimum sadələşdirməkdir. Beləliklə, dövlət qeydiyyatı ilə vergi uçotu arasında vahid hüquqi əlaqə yaradılır və sahibkarlıq fəaliyyətinin başlanması üçün tələb olunan inzibati mərhələlər minimuma endirilir.
Ərizə və şikayətlərin hazırlanması
Vergi, gömrük, bank, əmək, sosial müdafiə, məhkəmə və digər dövlət qurumlarına təqdim ediləcək ərizə, şikayət, etiraz, izahat və digər hüquqi sənədlərin qanunvericiliyin tələblərinə uyğun peşəkar hazırlanması üçün e-erize.az platformasından istifadə edə bilərsiniz.