Kirayə və icarə gəlirlərinin vergiyə cəlb edilməsi əmlakın növündən, icarəyə verənin və icarəçinin statusundan, eləcə də gəlirin sahibkarlıq və ya qeyri-sahibkarlıq fəaliyyəti çərçivəsində əldə edilməsindən asılıdır.
Fiziki şəxsin yaşayış sahəsini digər fiziki şəxsə kirayə verməsi
Fiziki şəxsə məxsus yaşayış sahəsinin digər fiziki şəxsə kirayəyə verilməsindən əldə olunan gəlirlər üzrə 10 faiz vergi dərəcəsi tətbiq edilir. Bu xüsusi qaydanı sahibkarlıq fəaliyyəti çərçivəsində icarəyə verilən əmlaklara və hüquqi şəxslərə icarəyə verilən əmlaklara avtomatik şamil etmək olmaz.
Yaşayış sahəsi üzrə sadə nümunə
Aylıq kirayə haqqı 600 manat olduqda 10 faiz dərəcə ilə hesablanan vergi 60 manat təşkil edir. Verginin kim tərəfindən hesablanıb büdcəyə ödənilməsi isə kirayəçinin vergi statusundan və tətbiq olunan ödəmə mənbəyində tutulma qaydasından asılıdır.
Qeyri-yaşayış sahəsi və hüquqi şəxsə icarə
Sahibkarlıq fəaliyyəti çərçivəsində icarəyə verilən, yaxud hüquqi şəxslərə kirayəyə verilən əmlaklar üzrə 14 faiz dərəcə tətbiq olunan hallar mövcuddur. Buna görə “bütün kirayə gəlirləri 10 faizdir” yanaşması düzgün deyil.
Qeyri-yaşayış sahəsi üzrə nümunə
Aylıq 1 200 manat icarə haqqına 14 faiz dərəcə tətbiq edilən halda hesablanan vergi 168 manatdır. Ödəmə mənbəyində vergi tutmaq öhdəliyi olan şəxs tərəfindən vergi tutulduqda gəlirin həmin hissəsinin sonrakı vergitutması Vergi Məcəlləsinin müvafiq qaydaları əsasında müəyyən edilir.
İcarəçi vergi ödəyicisidirsə
İcarə haqqını ödəyən hüquqi şəxs və ya vergi uçotunda olan sahibkar üçün ödəmə mənbəyində verginin tutulması öhdəliyi yarana bilər. Belə halda verginin hesablanması, tutulması və büdcəyə köçürülməsi ödənişi edən şəxsin vergi öhdəliklərinin bir hissəsinə çevrilir.
Ödəmə mənbəyində tutulmaya nümunə
Fiziki şəxs anbarını aylıq 900 manata fərdi sahibkara icarəyə verdikdə və əməliyyata 14 faiz dərəcə tətbiq olunduqda 126 manat vergi hesablanır. Ödəmə mənbəyində tutma öhdəliyi olduqda həmin məbləği icarəçi büdcəyə köçürür.
Kirayəçi adi fiziki şəxsdirsə
Kirayə haqqını ödəyən şəxs ödəmə mənbəyində vergi tutmağa borclu vergi ödəyicisi olmadıqda, kirayə gəliri əldə edən şəxsin öz vergi öhdəliyinin necə yerinə yetiriləcəyi ayrıca müəyyən edilməlidir. Buna görə belə vəziyyətdə “kirayəçi vergini tutur” qaydasını avtomatik tətbiq etmək olmaz.
VÖEN hər kirayə halında mütləqdirmi?
Əmlakın kirayəyə verilməsindən gəlir Vergi Məcəlləsində qeyri-sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlir kimi də təsnif edilə bilər. Buna görə yalnız kirayə gəlirinin mövcudluğuna əsasən “mütləq VÖEN açılmalıdır” nəticəsi çıxarmaq düzgün deyil. Konkret münasibətin hüquqi və vergi statusu ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Kirayə gəliri üzrə nəyi əvvəlcədən müəyyən etmək lazımdır?
- əmlak yaşayışdır, yoxsa qeyri-yaşayış;
- icarəçi fiziki şəxs, sahibkar və ya hüquqi şəxsdir;
- icarə sahibkarlıq fəaliyyəti çərçivəsində həyata keçirilirmi;
- ödəmə mənbəyində vergi tutmaq öhdəliyi kimə aiddir;
- bəyannamə və uçot öhdəliyi yaranırmı.
Bu göstəricilər dəqiqləşdirildikdən sonra vergi dərəcəsi və hesabat öhdəliyi düzgün müəyyən edilə bilər.
